13 Mart 2013 Çarşamba

(2) Japan Noh Tiyatrosu ve Yeats

Noh Tiyatrosu, 14. yüzyıldan beri sahnelenen bir müzikal-drama türüdür. "Noh" Sino-Japonca'da "yetenek, beceri" anlamına gelir. Kadın ve erkek oyuncular maske kullanarak sahneye çıkarlar. Geleneksel olarak "sahne günü" tüm gün sürer ve toplamda 5 Noh oyunu oynanır. Kan'ami ve oğlu Zeami Motokiyo Noh tiyatrosunun bugünkü halini almasında etken rol oynamışlardır. 




Noh tiyatrosuna belli başlı roller ve bunların isimleri vardır:

  • Shite: İlk önce insan olarak daha sonra da sahnede hayalet olarak görülür. İlk rol maeshite ikinici rol ise nochistite diye anılır.
  • Waki: Shite'nin benzeri ya da tam tersi bir rolü oynar. 
  • Kyogen: aikyogen adı verilen ara oyunu oynar. Bunlar aynı zamanda iki farklı Noh oyununda da sahneye çıkarlar.
  • Hayashi: Müzisyenler. 4 enstrüman çalarlar: okawa; the shoulder drum; the stick-drum; the transverse flute.
Geleneksel bir Noh oyunu her zaman bir koro, orkestra, en az bir Shite ve Waki bulundurur.



Noh oyunları belli kategorilere ayrılır; kami mono, shura mono, katsura mono, kyoran mono, onryo mono, genzai mono, kiri no.

Noh tiyatrosunun en belirgin özelliği oyuncunun taktığı maskelerdir; her bir maskenin kendine has belirli bir adı vardır. Geleneksel olarak sadece başrol oyuncusu Shite'nin, maske takması gerekir. Ama bazı durumlarda, özellikle kadın rollerinde, tsure de maske takar. Doğal boyalarla boyanan bu maskeler tek tek elde yapılır. Birçok duyguyu temsil eden maskeler vücut diline ek olarak kullanılır. 

İsminden de anlaşılacağı gibi bir Uzak Doğu geleneği olan Noh tiyatrosu, kendisine Batı'da da yer bulmuştur; Bertholt Brecht, Peter Brook, W.B. Yeats, Eugenio barba, Ezra Pound gibi isimler eserlerinde Noh tiyatrosundan belli özellikleri kullanmış yahut bu türde eserler vermişlerdir. 

W.B. Yeats, İngilizce ilk Noh tiyatro oyununu yazmıştır: At the Hawk's Well. Oyun, 1916'da ilk kez Londra'da sahnelendiğinde, Yeats'in Abbet Tiyatrosunu kurarken ortağı olan Lady George oyun için "Biçim bir keşif ve dans ve maskeler olağanüstü" diye yazmıştı. 

Yeats, Ezra Pound ve Michio Ito sayesinde tiyatronun sadece kelimelere bağlı olmayan yeni bir haliyle tanışmıştı: Noh Tiyatrosu. Biçiminin sağladığı esneklik dilediği ölçüde yaratıcı olmasına yardımcı oluyor ve böylelikle dilediği gibi yazabiliyordu. Noh tiyatrosu, Yeats'in deyişiyle sembollerin vücut bulmuş haliydi. 

1916 yılında kaleme aldığı "Certain Noble Plays of Japan" adlı makalede Yeats, amacının Japon prototiplerini birebir kopyalamak olmadığını yazmıştı, Noh tiyatrosuna kişisel deneyler yapabileceği ve farklılık katabileceği bir tür olarak bakıyordu. 

Zeami tarafından tanımlanan mükemmel güzellik, Yugen, kavramına göre, yaşlı adamın, kadının veya savaşçının oyunda eşit dramatik önem taşımaması gerekir, fakat Yeats'in oyunu tam da böyledir. 

Oyunun kaynağını saptamak oldukça zordur. İrlanda kültüründe sihirli kuyular vardır ama  kuyular ölümsüzlük ile anılmaz; ileri görüş ve kehanet gibi özellikleri vardır. Zeami tarafından yazılmış Yoro, The Sustenance of Age oyunu Yeats'inki ile benzer bir temayı ele alır: barış tanrısı tanrısı tarafından korunan bir sihirli kuyu. Oyunun türü Kami-noh'dur (Tanrı oyunu). 

Yeats'ın oyunu sahneye konulmasında Abbey tiyatrosunda da yıllarca çalışmış ve Japon tiyatrosu hakkında hatırı sayılır bir bilgiye sahip olan Charles Ricketts yerine Edmund Dulac ile çalışması, gerçekten de Japon prototipini bağlı kalmak istemediğini göstermektedir. Dulac kostüm, maske, koreografi alanında yardımcı olmuştur. Michio Ito da şahin-kadının dans figürleri konusunda yardımcı olmuştur.

Synopsis:

Oyun, dağın kenarında kurumuş bir kuyunun orada geçer. Kuyu, kadın-şahin tarafından kollanır. Ara sıra suyu yükselen bu kuyunun sihirli suyundan içmek için kuyunun yakınına elli yıldır kamp kurmuş bir yaşlı adam vardır. Cuchulain* buraya gelir, suyun ölümsüzlük getirdiği hikayesini duymuştur. Yaşlı adam Cuchlain'ın burayı terk etmesini salık eder. Kendi yaşamını beklemekle nasıl yitip gittiğini anlatır ve Cuchulain'in aynısını yapmasını istemez. Ama Cuchulain kalmaya karar verir ve o sudan yakında içeceğine emindir. Gündüz vakti ona saldırmış olan şahinden bahsederken, kuyunun bekçisi şahin bir çeşit trans halinde ayağı kalkarak şahinvari bir dans yapar ve sahneden çıkar. Yaşlı adam, bu şahinin doğaüstü güçleri olduğuna ve bir çeşit bela olduğuna inanır. Bekçi sahneden çıkınca kuyudan sular yükselir. Cuchulain kadını takip eder, ama onu bulamaz ve kuyunun oraya geldiğinde yaşlı adam ona suyun yükseldiğini ve onun kaçırdığını söyler. Şahin dans ederken, yaşı adam yine uyur. Genç adam yaşlı adama şahinle savaşacağını söyler.  

Ve oyun biter.

youtube'dan falan oyunun uyarlamalarını izleyebilirsiniz. Bence çok can sıkıcı bir oyundur, Yeats'ın yapmaya çalıştığı şey takdire şayan ve şunu belirtmekte de yarar var, bu oyun Japoncaya çevrilip orada oynanmıştır. Buradan hareketle Japonların bunu beğendiğini söylemek doğru olabilir. Ama modern okuyucu - izleyici için çok sıkıcı ve yorucu bir oyundur. 


* İrlanda mitoloji kahramanıdır. Aynı zamanda İskoç mitolojisinde de vardır. Lugh ve Deichtine'in oğludur. 



Hiç yorum yok:

Yorum Gönder